Klimaatadaptatie in Middelburg
Meanderlaan verandert van versteende straat in groen en waterrijk park
Met wadi’s, kruidenrijk grasland, groene parkeervakken en zorgvuldig gekozen bloemen- en kruidenmengsels maakt de gemeente Middelburg de Meanderlaan klimaatbestendiger. Projectleider Jan Marijs van de gemeente Middelburg en Thijs Schoenmakers, salesmanager recreatiegrassen van DSV zaden Nederland vertellen hoe de integrale aanpak bijdraagt aan verkoeling, wateropvang, biodiversiteit én een prettigere leefomgeving voor bewoners.
De Meanderlaan in de Middelburgse wijk Dauwendaele was van oorsprong een sterk versteende omgeving met relatief weinig groen. Uit de Klimaatatlas Middelburg bleek bovendien dat het gebied kwetsbaar was voor zowel hittestress als wateroverlast tijdens hevige regenbuien. De bestaande inrichting bood daarnaast weinig ruimte voor biodiversiteit, ontmoeting en recreatie.
Voor de gemeente Middelburg waren deze knelpunten aanleiding om de straat opnieuw in te richten. Het project sluit aan bij de gemeentelijke ambitie om wijken en straten met problemen rond hitte en wateroverlast klimaatbestendig te maken. De herinrichting is mede mogelijk gemaakt dankzij financiering vanuit het beheer- en onderhoudsprogramma en het Stimulus OP Zuid-programma.
“Door de herinrichtingsopgave te combineren met klimaatadaptieve maatregelen konden we meerdere opgaven tegelijk aanpakken”, zegt projectleider Jan Marijs. “Verharding is vervangen door groen, er is extra ruimte gecreëerd voor waterberging en infiltratie en de straat is aantrekkelijker en toekomstbestendiger gemaakt. Daarmee draagt de vernieuwde Meanderlaan niet alleen bij aan het beperken van klimaatproblemen, maar ook aan een prettigere en gezondere leefomgeving voor bewoners.”
Wadi’s, groen parkeren en het Meanderpark versterken elkaar
Binnen het project zijn verschillende klimaatadaptieve en groene maatregelen toegepast die elkaar versterken. Zo zijn wadi’s aangelegd voor de tijdelijke opvang, berging en infiltratie van regenwater. Ook kwam er met het nieuwe Meanderpark een groene ontmoetings- en verblijfsruimte. Daarnaast zijn nieuwe bomen, heesters, vaste planten en bloembollen aangeplant.
Ook op andere plaatsen maakte verharding ruimte voor groen. Parkeervakken zijn uitgevoerd met grasparkeerplaten en in de wijk zijn kruidenrijk grasland en extensief beheerde groenzones aangelegd. Speel- en ontmoetingsplekken zijn geïntegreerd in het groen. Samen zorgen deze maatregelen voor een groenere, klimaatbestendige en aantrekkelijkere openbare ruimte.
“De kracht van het project zit in de samenhang tussen de verschillende maatregelen.”
- Jan Marijs, projectleider gemeente Middelburg
“De kracht van het project zit in de samenhang tussen de verschillende maatregelen”, aldus Marijs. “De extra bomen en groenelementen bieden schaduw en verkoeling door verdamping. Daarmee verminderen ze de hittestress op warme dagen. Tegelijkertijd zorgen de wadi’s, een gescheiden hemelwaterstelsel en minder verharding ervoor dat regenwater beter wordt vastgehouden en in de bodem kan infiltreren. Hierdoor neemt de kans op wateroverlast af.”
Klimaatadaptatie verbetert ook biodiversiteit en leefbaarheid
De vergroening van de Meanderlaan heeft niet alleen een functie bij hitte en hevige regen. Door de aanleg van bomen, heesters en kruidenrijke vegetaties en door te kiezen voor extensief beheer ontstaan meer leefgebieden voor insecten, vogels en andere diersoorten.
Ook de sociale component speelt binnen het project een belangrijke rol. Het nieuwe park, de speelvoorzieningen en de ontmoetingsplekken maken de openbare ruimte aantrekkelijker voor bewoners. “Het uiteindelijke doel is dat mensen vaker buiten verblijven, elkaar ontmoeten en gebruikmaken van het Meanderpark”, vertelt Marijs. “Een hoogwaardige fysieke leefomgeving draagt daarmee ook bij aan een sterkere sociale cohesie en een grotere betrokkenheid bij de buurt.”
Proefstroken vormen de basis voor het juiste kruidenmengsel
DSV zaden was al vroeg bij het project betrokken. “De vraag aan ons was vooral om mee te denken en te adviseren over verschillende bloemen- en kruidenmengsels voor enkele proefstroken”, zegt Thijs Schoenmakers. “Die proefstroken vormden vervolgens de basis voor de keuze van een mengsel voor het nieuw aan te leggen park.”
De uitgangspunten voor de verschillende mengsels zijn vooraf afgestemd met betrokken projectpartners, waaronder de gemeente Middelburg, Woongoed, CitySeeds, HZ University of Applied Sciences en Scalda. Daarbij is onder meer gekeken naar soorten die inheems zijn in het gebied, de gewenste uitstraling en de plaatselijke grondslag.
De gemeente koos bewust voor extensief beheerd, kruidenrijk groen. Delen van het gebied worden daardoor slechts één tot drie keer per jaar gemaaid. Deze beheerstrategie helpt voedselbronnen en schuilplaatsen voor insecten, vogels en andere dieren te behouden en versterkt zo de biodiversiteit.
“Dankzij de proefvakken hebben we een groeninrichting kunnen realiseren die past bij zowel de ecologische ambities als de lokale omstandigheden"
De proefvakken zijn ongeveer een jaar vóór de uitvoering van het project ingezaaid. Zo konden de ontwikkeling en de geschiktheid van de mengsels onder lokale omstandigheden in de praktijk worden beoordeeld. De ervaringen uit de proeftuinen zijn vervolgens gecombineerd met de kennis binnen de projectgroep, waarin ook een ecoloog participeerde, en met de wensen van bewoners. “Zo hebben we een groeninrichting kunnen realiseren die past bij zowel de ecologische ambities als de lokale omstandigheden van de Meanderlaan”, zegt Marijs.
Bloemrijk mengsel bewijst zich onder droge omstandigheden
Uit de verschillende proefstroken bleek dat het speciaal samengestelde mengsel Bloemrijk het beste in het nieuwe park kon worden ingepast. De ontwikkeling daarvan verliep niet zonder uitdagingen. Er werd in het voorjaar gezaaid, waarna een droge periode volgde. “Daardoor was de ontwikkeling van het mengsel na de inzaai best zwaar”, vertelt Schoenmakers. “Vooral pioniersoorten staken de kop op in de gezaaide stroken. Nadat deze soorten een keer waren gemaaid en afgevoerd, en er regen viel, kwamen de soorten uit het mengsel toch nog tot ontwikkeling.”
Volgens Schoenmakers vraagt het beoordelen van een bloemen- en kruidenmengsel om geduld. “Je kunt pas echt een goed oordeel vellen als er één volledig jaar na de inzaai is verstreken. Dan zijn alle seizoenen over het mengsel heen geweest. Sommige bloemsoorten gaan bijvoorbeeld pas bloeien nadat ze een koudeperiode in de winter hebben doorgemaakt. Dit worden ook wel koudekiemers genoemd.”
Diepe en diverse beworteling helpt water in de bodem
De gekozen soorten vervullen zowel boven als onder de grond verschillende functies. De dichtbegroeide vegetatie bedekt de bodem, waardoor deze tijdens warme perioden niet rechtstreeks door de zon wordt opgewarmd. Planten zorgen bovendien voor verkoeling door verdamping, wat het lokale microklimaat aangenamer kan maken.
De samenhang laat zich volgens Schoenmakers als een kringloop beschrijven: meer plantensoorten zorgen voor meer verschillende wortels. Dat draagt bij aan een betere bodemstructuur, meer infiltratie en een grotere waterbeschikbaarheid. Daardoor kan een vitalere vegetatie ontstaan, met meer verdamping en verkoeling en uiteindelijk meer voedsel en leefruimte voor verschillende dieren.
Bloemen en kruiden bieden voedsel én leefruimte
Tijdens de bloei leveren de verschillende soorten nectar en stuifmeel voor bijen, vlinders en andere insecten. Ook vogels profiteren van de bloemen- en kruidenstroken. Zij eten bepaalde zaden nadat planten zijn uitgebloeid en komen af op de insecten die er leven. “En niet te vergeten: bovengronds zijn de bloemen en kruiden tijdens de bloei een lust voor het oog van de bewoners”, voegt Schoenmakers toe.
Anders maaien is noodzakelijk voor blijvend resultaat
Een bloemen- en kruidenmengsel vraagt om ander beheer dan traditioneel gras of gazon, dat meerdere keren per seizoen wordt gemaaid. Het juiste maaimoment moet zorgvuldig worden afgestemd. Ook het moment waarop het maaisel wordt afgevoerd is van belang, zodat voldoende zaden op de plek achterblijven voor het volgende seizoen.
Daarnaast verdient de aanleg veel aandacht. Die is volgens Schoenmakers bepalend voor de eerste ontwikkeling van het mengsel. “Het beheer is van groot belang voor het slagen van bloemen- en kruidenmengsels. Andere gemeenten kunnen van Middelburg leren dat een gedegen plan, waarin de belangen van de verschillende partijen goed worden afgewogen, bijdraagt aan de omslag van grijs naar groen, waarbij klimaatadaptatie de boventoon voert.”
Bewoners met 22 nationaliteiten actief bij het ontwerp betrokken
De grootste uitdaging binnen het project was volgens Marijs het vinden van een goede balans tussen klimaatadaptatie, leefbaarheid, verkeer, parkeren en de wensen van bewoners. Al deze belangen moesten samenkomen in één integraal ontwerp voor de openbare ruimte.
Ook de communicatie met bewoners vroeg extra aandacht. In de Meanderlaan wonen mensen met ongeveer 22 verschillende nationaliteiten. Dat vraagt om een toegankelijke en persoonlijke aanpak. Daarom zocht de gemeente bewust aansluiting bij bestaande initiatieven en organisaties die al in de wijk actief waren.
“In plaats van bewoners alleen uit te nodigen voor bijeenkomsten, zijn we ook actief de wijk ingegaan om gesprekken te voeren en ideeën op te halen”, vertelt Marijs. “Die aanpak heeft waardevolle informatie opgeleverd en geholpen om draagvlak te creëren voor de uiteindelijke herinrichting. Juist deze samenwerking met bewoners heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan het succes van het project.”
Metingen brengen het effect van vergroening in beeld
Voor de gemeente is de herinrichting geslaagd wanneer bewoners ervaren dat hun woonomgeving prettiger, groener en aantrekkelijker is geworden. “Uiteindelijk voeren we dit soort projecten uit voor de mensen die er dagelijks wonen, werken en recreëren”, benadrukt Marijs.
Tegelijkertijd is kennisontwikkeling een belangrijk onderdeel van het project. HZ University of Applied Sciences is hierbij betrokken. Voorafgaand aan de herinrichting zijn onder meer temperatuurmetingen uitgevoerd. Na de realisatie worden deze metingen herhaald, zodat de effecten van de vergroening op het lokale klimaat beter in beeld kunnen worden gebracht.
De vernieuwde Meanderlaan laat daarmee zien hoe klimaatadaptatie, biodiversiteit en leefbaarheid in één gebiedsgerichte aanpak kunnen samenkomen. De combinatie van praktijkproeven, specialistische kennis, passend beheer en actieve bewonersparticipatie vormt de basis voor een openbare ruimte die beter is voorbereid op hitte en hevige neerslag én aantrekkelijker is voor mens en natuur.